سه شنبه , ۴ اردیبهشت ۱۴۰۳
آخرین مطالب
خانه » عوامل ماندگاری قیام امام حسین علیه السلام (۳)

عوامل ماندگاری قیام امام حسین علیه السلام (۳)

عنوان : عوامل ماندگاری قیام امام حسین علیه السلام (۳)
نویسنده : سید علی اکبر حسینی
کلمات کلیدی : تاریخ، امام حسین علیه السلام، عوامل ماندگاری قیام امام حسین علیه السلام،نقش ائمه معصومین علیه السلام دراستمرارقیام عاشورا،گریستن وگریاندن.
نقش سایر ائمه معصومین علیه‌السلام در استمرار قیام عاشورا :
دیگر ائمه معصومین علیه‌السلام نیز از هیچ فرصتی برای زنده نگهداشتن یاد و نام اباعبدالله الحسین علیه‌السلام و دیگر شهدای کربلا فروگذار نکردند. آنان در تلاش برای زنده نگهداشتن یاد امام حسین علیه‌السلام از شیوه­های گوناگون استفاده می­کردند که از جمله آن می­توان به این موارد اشاره کرد:

برپایی مجالس سوگواری
برکاتی که امروزه از مجالس سوگواری آن حضرت علیه‌السلام نصیب امت اسلام شده و می­شود بر کسی پوشیده نیست. آثار فرهنگی و تربیتی و آموزشی این سنت ماندگار ائمه اطهار علیه‌السلام، آن قدر زیاد است که قسمت اعظم فرهنگ شیعی به طور مستقیم یا غیر مستقیم از آن متأثر است. ائمه معصومین علیه‌السلام مجالس سوگواری بسیاری را در سوگ امام حسین علیه‌السلام بر پا نموده­اند که از جمله این مجالس می­توان به مجلس سوگواری­ای که توسط امام صادق علیه‌السلام بر پا گردید اشاره کرد. در یکی از مجالس متعددی که از سوی امام صادق علیه‌السلام بر پا گردید اشعاری از جعفر بن عفان که در رثای امام حسین علیه‌السلام سروده بود خوانده شد این اشعار به انبوه ضربات شمشیری که بر پیکر امام علیه‌السلام فرود آمد اشاره دارد:
«لبیک علی الاسلام من کان باکیا فقد ضیعّت احکامه و استحلت
غداه حسین علیه‌السلام للرماح رزیّه فقد نهلت منه السیوف و علّت
همه گریه­کنندگان باید بر اسلام گریه کنند که مقررات آسمانی آن پایمال و محرمات آن حلال شمرده شد. حسین علیه‌السلام امام بر حق مسلمین بامداد عاشورا هدف نیزهها قرار گرفت و شمشیرهای آخته گمراهان و بیدادگران از خون مطهر حسین علیه‌السلام آشامید و سیراب شد.»[۱] در مجلس دیگری که از سوی آن حضرت علیه‌السلام در عزای امام حسین علیه‌السلام بر پا شد امام صادق علیه‌السلام ابوهارون مکفوف را به حضور طلبید و به او فرمود: «همان­گونه که برای خودتان شعر می­خوانید برای من شعری [در رثای حسین علیه‌السلام] بخوان.» پس ابوهارون این شعر را خواند:
«أمور علی جدث الحسین علیه‌السلام و قل لاعظمه الزکیه
از کنار قبر حسین علیه‌السلام گذر کن و به استخوانهای پیکر پاکش بگو.»
در این هنگام امام صادق علیه‌السلام گریست و ابوهارون سکوت کرد. پس از اندکی امام علیه‌السلام فرمود: «باز هم شعری بخوان.»ابوهارون می­گفت:«من نیز قصیده­ای رابرای
آن حضرت علیه‌السلام خواندم که مطلعش چنین بود:
یا مریم قومی و اندبی مولاک و علی الحسین علیه‌السلام فاسعدی ببکائی
ای مریم برخیز و بر مولای خویش ناله سر ده و با گریه­ات حسین علیه‌السلام را یاری نما.
در این هنگام امام صادق علیه‌السلام دیگر بار گریست و زنان خانه آن حضرت علیه‌السلام نیز صدای خویش به ناله و گریه بلند کردند.»[۲] امام رضا علیه‌السلام نیز مجلسی در رثای اباعبدالله الحسین علیه‌السلام تشکیل داد. در این مجلس حضرت علیه‌السلام برخاست و پرده­ای آویخت و به زنان فرمود که پشت پرده بنشینند سپس فرمود: «من ذرفت عیناه علی مصاب جدی حشره الله یوم القیامه معنا و فی زمرتنا؛ هرکه در مصیبت جدم حسین علیه‌السلام از دیدگانش اشک فرو ریزد خداوند او را در روز رستاخیز همراه ما و در زمره ما محشور می­کند.» پس آن گاه به دعبل خزاعی فرمود که در رثای حسین علیه‌السلام اشعاری بخواند. دعبل نیز برخاست قصیده­ای را که آغاز آن چنین بود خواند:
«افاطم لو دخلت الحسین(علیه‌السلام) مجدّلا و قد مات عطشاناً بشط الفرات
اذن للطمّت الخّد فاطم عنده و اجریت دمع العینی الوجنات…
ای فاطمه(سلم‌الله‌علیها) ای دختر پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) اگر می­دیدی که فرزندت با پیکری پاره پاره و با لبی تشنه در کنار روز فرات به شهادت رسیده است بر صورت خویش چنگ می­زدی و به سوگواری او می­پرداختی و اشک از دیدگانت جاری می­شد…»
در این هنگام امام علیه‌السلام گریست و زنان صدای خویش را به ناله و شیون بلند کردند[۳]

یادآوری مصائب آن حضرت علیه‌السلام در مناسبات مختلف :
از اقدامات ائمه معصومین علیه‌السلام جهت زنده نگه داشتن نام و یاد اباعبدالله
علیه‌السلام و دیگر شهدای کربلا، یادآوری مصائب آن حضرت علیه‌السلام در مناسبات مختلف به خصوص ایام محرم بود. از امام رضا علیه‌السلام نقل شده که «هر گاه ماه محرم فرا می­رسید کسی پدرم را خندان نمی­دید و نگرانی و ناراحتی و اندوه بر آن بزرگوار غالب می­شد تا این که ده روز از این ماه می­گذشت؛ روز دهم که فرا می­رسید روز مصیبت و حزن و اندوه و گریه آن حضرت علیه‌السلام بود و می­فرمود: این روز روزی است که حسین علیه‌السلام در آن به شهادت رسید.»[۴] از یکی از یاران امام صادق علیه‌السلام به نام داود رقی روایت شده که «خدمت امام صادق علیه‌السلام بودم؛ ایشان آب طلبید و چون آن را نوشید منقلب گردید و چشمانش پر از اشک شد پس فرمود: ای داود خداوند کشنده حسین علیه‌السلام را لعنت کند؛ هیچ بنده­ای نیست که آب بنوشد و یادی از حسین علیه‌السلام کند و قاتلش را لعن کند جز آنکه خدا صد هزار حسنه برایش بنویسد و صد هزار از گناهش را ببخشد و صد هزار درجه برایش بالا برد و چنان است که صد هزار بنده آزاد کند و خدا روز قیامت سیراب محشورش کند.»[۵] همچنین در روایتی دیگر از آن حضرت علیه‌السلام، نقل شده «زمانی که منصور دوانیقی درب خانه امام صادق علیه‌السلام را به آتش کشید آن حضرت علیه‌السلام در منزل حضور داشت و آتش را خاموش کرده و دختران و بانوان وحشت­زده­اش را آرام نمود. فردای آن روز تعدادی از شیعیان جهت احوال­پرسی خدمت امام علیه‌السلام شرفیاب شدند. آنان امام علیه‌السلام را گریان و اندوهگین یافتند پرسیدند: این همه اندوه و گریه به خاطر چیست؟ آیا به دلیل گستاخی و بی­حرمتی آنان نسبت به شما است؟ امام علیه‌السلام فرمود: نه گریه­ام برای این نیست گریه­ام برای این است که وقتی آتش زبانه کشید دیدم بانوان و دختران من از این اطاق به آن اطاق و از این­ جا به آنجا پناه می­برند با این که من نزدشان بودم با دیدن این صحنه به یاد بانوان جدم حسین علیه‌السلام در روز عاشورا افتادم که از خیمه­ای به خیمه دیگر و از پناهگاهی به پناهگاه دیگر فرار می­کردند.»[۶] گریستن و گریاندن :
از مؤثرترین تدابیری که ائمه اطهار علیه‌السلام جهت حفظ و احیاء نهضت عاشورا اندیشیده بودند گریه بر امام حسین علیه‌السلام است. ائمه معصومین علیه‌السلام نه تنها خود در عزای سید و سالار شهیدان علیه‌السلام می­گریستند، بلکه همواره مردم را نیز به گریستن بر امام حسین علیه‌السلام تشویق و ترغیب می­کردند و گریه بر آن حضرت علیه‌السلام را مستوجب ثواب عظیم می­دانستند. به موازات ثوابهای عظیمی که برای گریستن برای امام حسین علیه‌السلام در روایات ذکر شده، برای گریاندن و حتی تباکی نیز ثوابهای بسیاری ذکر شده است.[۷] از امام باقر علیه‌السلام روایت شده که: «ایما مؤمن دمعت عیناه لقتل الحسین علیه‌السلام دمعه حتی تسیل علی خده بوّأه الله بها غرفاً فی الجنه یسکنها احقانا؛ هر مؤمنی که چشمان او برای کشته شدن حسین علیه‌السلام گریان شود به طوری که قطره اشکی بر گونه او جاری گردد خداوند او را در غرفه­های بهشت در مدتهای بسیار طولانی- و برای ابد- جای خواهد داد.»[۸] امام رضا علیه‌السلام نیز در روایتی خطاب به یکی از یاران خود به نام ریان بن شبیب فرمود: «ای فرزند شبیب اگر برای چیزی گریه می­کنی بر حسین بن علی بن ابیطالب علیه‌السلام گریه کن زیرا او را مانند گوسفند ذبح کردند و هجده تن از خاندانش را که در زمین همتا نداشتند با او کشتند. آسمانها و زمین برای قتل او گریستند و چهار هزار فرشته برای وی به زمین آمدند و او را کشته یافتند و بر سر قبرش پریشان و غبار آلود خواهند بود تا وقتی که امام زمان(عج) ظهور کند در آن هنگام آنان به یاوران حضرت علیه‌السلام خواهند پیوست و شعارشان یا لثارات الحسین علیه‌السلام است. ای پسر شبیب پدرم از پدرش و او از جدش برای من روایت کرده که چون جدم حسین علیه‌السلام کشته شد از آسمان خون و خاک سرخ بارید. ای پسر شبیب اگر می­خواهی بی­گناه، خدای عزوجل را ملاقات کنی حسین علیه‌السلام را زیارت کن. ای پسر شبیب اگر دوست داری در غرفه­های بهشت با پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و آلش همنشین باشی بر قاتلان حسین علیه‌السلام لعن کن. ای پسر شبیب اگر دوست داری به فیض ثواب شهدای در رکاب حسین علیه‌السلام نائل شوی هر وقت او را یاد کردی بگو کاش با آنها بودم و به فوز عظیم -شهادت- می­رسیدم.»[۹]

تشویق شاعران برای مرثیه­سرایی
شاعرانی که مصایب امام حسین علیه‌السلام را به شعر آورده و در مجالس و محافل می­خواندند همواره مورد لطف خاص و عنایت ویژه ائمه معصومین علیه‌السلام قرار داشتند شاعران بنامی چون کمیت اسدی و دعبل خزاعی و سید حمیری و… به عنوان شاعران اهل بیت علیه‌السلام با تشویق ائمه اطهار علیه‌السلام از موقعیت­های اجتماعی بلندی در بین مردم برخوردار بودند. ائمه معصومین علیه‌السلام به اشعار شاعران که در رثای سید و سالار شهیدان علیه‌السلام سروده می­شد مشتاقانه گوش فرا می­دادند و برای اباعبدالله الحسین علیه‌السلام اشک می­ریختند و گاه با هدایایی از این شعرا تقدیر به عمل می­آوردند. نقل شده «امام صادق علیه‌السلام به یکی از شعرای اهل بیت علیه‌السلام به نام جعفربن عفان طائی فرمود: به من خبر رسیده که درباره امام حسین علیه‌السلام شعر نیکو می­سرایی؟ او در پاسخ گفت: آری. آن گاه بخشی از شعرها و مرثیه­هایش را که درباره ابا عبدالله علیه‌السلام سروده بود در محضر امام علیه‌السلام قرائت کرد. امام علیه‌السلام و اطرافیانش به شدت گریستند تا آن جا که قطره­های اشک بر صورت و محاسن آن حضرت علیه‌السلام جاری شد. سپس امام علیه‌السلام فرمود: ای جعفر به خدا سوگند در این لحظه که شعرت را در رثای امام حسین علیه‌السلام می­خواندی فرشتگان رحمت الهی شاهد و شنوای اشعارت بودند و چون ما و بیشتر از ما گریستند خداوند بهشت را بر تو واجب کرد و تو را آمرزید. سپس فرمود: ما من احد قال من الحسین علیه‌السلام شعراً فبکی و ابکی به الا اوجب الله له الجنه و غفر له؛ هیچ­ کس درباره حسین علیه‌السلام شعری نگفت که بگرید و بگریاند؛ مگر آن که خداوند او را آمرزید و بهشت را بر او واجب گردانید.»[۱۰] همچنین در روایتی دیگر آمده شخصی به نام «منصور با اصرار از امام کاظم علیه‌السلام
خواست تا در عید نوروز جهت تبریک جلوس کند تا ملوک و امرا و لشکریان با ایشان دیدار کنند و هدایای خود را به ایشان تقدیم کنند. [امام علیه‌السلام پذیرفت پس مجلسی بر پا گردید و] هدایای بسیاری جمع شد. در این هنگام پیرمردی نزد امام علیه‌السلام آمد و عرض کرد: یا ابن رسول الله(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) من مردی فقیرم و جز این سه بیت شعر که جدم درباره امام حسین علیه‌السلام سروده است و من آن را برای­تان تحفه آورده­ام مالی اندوخته ندارم. سپس پیرمرد آن ابیات را خواند. امام علیه‌السلام به پیرمرد احترام کرد و هدیه او را پذیرفت و به وی فرمود: بنشین؛ خداوند به خاطر این شعر به تو برکت عطا کند. آن ­گاه امام علیه‌السلام از هارون الرشید درباره مالکیت تحفه­ها و هدایا سؤال نمود. هارون پاسخ داد: همه هدایا از آن شماست. امام علیه‌السلام به آن پیرمرد فرمود: همه این اموال را به تو بخشیدم.»[۱۱]

اهمیت دادن به تربت امام حسین علیه‌السلام
توجه دادن به اهمیت و قداست تربت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام از دیگر اموری بود که ائمه معصومین علیه‌السلام پیوسته شیعیان را بدان سفارش می­کردند. بی­تردید توجه دادن مردم به این خاک مقدس خود کاشف از عظمت امام حسین علیه‌السلام و زنده­نگه داشتن نام و یاد او و قیام مقدسش است. ائمه اطهار علیه‌السلام تربت آن حضرت علیه‌السلام را قطعه­ای از خاک بهشت[۱۲] و مایه شفای دردها[۱۳] و موجب امان از ترس[۱۴]دانسته، سجده بر تربت امام حسین علیه‌السلام را در هم درنده حجابهای هفت­گانه معرفی کرده­­اند.[۱۵] در برخی از روایات کام برداشتن نوزادان با تربت امام حسین علیه‌السلام، مایه امان کودک بیان شده است.[۱۶]

اهتمام ویژه به زیارت مرقد امام حسین علیه‌السلام
از دیگر اقدامات ائمه اطهار علیه‌السلام در جهت زنده نگه داشتن یاد و نام شهدای کربلا تشویق و ترغیب شیعیان برای رفتن به کربلا و بیان پاداشهای عظیم برای زیارت آن حضرت علیه‌السلام است. روایات بسیاری از ائمه معصومین علیه‌السلام در ترغیب شیعیان به زیارت قبر شریف امام حسین علیه‌السلام در کتب و منابع روایی روایت شده است. در یکی از این احادیث به نقل از امام باقر علیه‌السلام آمده: «مروا شیعتنا بزیاره قبر الحسین علیه‌السلام فان اتیانه مفترض علی کل مؤمن یقر للحسین علیه‌السلام بالامامه من الله عزوجل؛ شیعیان ما را به زیارت قبر حسین علیه‌السلام امر کنید زیرا زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام بر هر مؤمنی که اقرار به امامت حسین علیه‌السلام از سوی خدای عزیز و جلیل دارد لازم است.»[۱۷] ایشان در حدیثی دیگر می­فرمایند: «به جهت کرامت بسیاری که زائران قبر امام حسین علیه‌السلام از سوی خداوند مشاهده می­کنند هر کس در روز قیامت آرزو می­کند که از زائران قبر آن حضرت علیه‌السلام باشد.»[۱۸] از معاویه بن وهب نقل شده که می­گفت: «به خدمت امام صادق علیه‌السلام رسیدم پس اجازه گرفته وارد شدم. امام علیه‌السلام مشغول خواندن نماز بود؛ پس از پایان نماز امام علیه‌السلام به سجده رفت و به مناجات با خدای خود پرداخت… امام علیه‌السلام پیوسته در سجده زائران امام حسین علیه‌السلام را دعا می­فرمود تا اینکه دعاهایش پایان یافت. پس از آن عرض داشتم: قربانت گردم اگر این دعاهای شما در حق کسی بود که خدا را نمی­شناخت گمان می­کنم خداوند او را از آتش جهنم نجات می­داد. به خدا سوگند آرزو کردم که کاش من به جای آمدن به حج به زیارت امام حسین علیه‌السلام رفته بودم. امام علیه‌السلام فرمود: تو که به او نزدیک هستی چرا به زیارت او نمی­روی؟ سپس فرمود: ای معاویه زیارت او را ترک نکن آیا نمی­خواهی تو از کسانی باشی که پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و علی علیه‌السلام و فاطمه(سلم‌الله‌علیها) و ائمه علیه‌السلام در حق آنان دعا می­کنند؟ آیا نمی­خواهی از کسانی باشی که چون از زیارت برگردند گناهان گذشته و هفتاد ساله آنان آمرزیده باشد؟ آیا نمی­خواهی از کسانی باشی که ملائکه با آنان مصافحه می­کنند؟ آیا نمی­خواهی از کسانی باشی که چون از قبر بیرون آیند گناهی نداشته باشند ؟ آیا نمی­خواهی ازکسانی باشی که فردا با پیغمبر
(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) مصافحه می­کنند؟».[۱۹] از امام کاظم علیه‌السلام نیز روایت شده که «ادنی من یثاب به زائر الحسین علیه‌السلام بشط الفرات -اذا عرف بحقه و حرمته و ولایته- ان یغفر له ما تقدم من ذنبه و ما تأخر؛ کمترین چیزی که به عنوان اجر و ثواب به زیارت­کننده حسین علیه‌السلام در کنار شط فرات داده می­شود -هنگامی که عارف به حق او و حرمت او و ولایت او باشد- این است که گناهان گذشته و آینده او آمرزیده می­شود.[۲۰]

خاتمه :
پس از آغاز غیبت، علمای شیعه با تأسی از ائمه معصومین علیه‌السلام و بهره­مندی از روایات ایشان در تبلیغ و اعتلای نام سید و سالار شهیدان علیه‌السلام همت گماشتند. به مدد مجاهدتهای علمای شیعه نام و یاد امام حسین علیه‌السلام و هدف مقدسش بیش از پیش در جامعه نهادینه گردید و کم کم مظاهر عزای آن امام شهید علیه‌السلام در سرتاسر بلاد اسلامی آشکار شد. این مظاهر که در طی سالها و قرون متمادی پربارتر و عظیم­تر ­شد امروزه به بزرگترین اجتماعات مذهبی در جهان تبدیل شده است.
[۱] -کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.، ص۲۸۹؛ مجلسی، محمد باقر؛ بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، تهران، اسلامیه، بی­تا، ج۴۴، صص۲۸۲-۲۸۳ و البحرانی، عبدالله؛ العوالم الامام الحسین علیه‌السلام، تحقیق مدرسه الامام المهدی(عج)، قم، مدرسه الامام المهدی(عج)، چاپ اول، ۱۴۰۷، ص۵۴۱٫
[۲] -قمی، ابن قولویه؛ کامل الزیارات، نجف، انتشارات مرتضویه، ۱۳۵۶، صص۱۰۵-۱۰۶؛ مجلسی، پیشین، ص۲۸۷ و البحرانی، پیشین، صص۵۴۱-۵۴۲٫
[۳] -مجلسی، پیشین، ج۴۵، ص۲۵۷؛ البحرانی، پیشین، ص۵۴۵ و البروجردی؛ جامع احادیث الشیعه، قم، المهر، ۱۴۱۴، ج۱۲، ص۵۶۷٫
[۴] -شیخ صدوق؛ الامالی، کتابخانه اسلامیه، ۱۳۶۲ش.، ص۱۲۸؛ فتال نیشابوری، محمد بن حسن؛ روضه الواعظین، قم، انتشارات رضی، بی­تا، ج۱، ص۱۶۹ و سید بن طاوس؛ اقبال الاعمال، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۷ش.، ص۵۴۴٫
[۵] – کلینی؛ الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.، ج۶، ص۳۹۱؛ شیخ صدوق؛ الامالی، پیشین، ص۱۴۲٫
[۶] -الکاشی، عبدالوهاب؛ مأساه الحسین علیه‌السلام بین السائل و المجیب، بیروت، دار الزهراء(سلم‌الله‌علیها)، چاپ اول، ۱۹۷۳، صص۱۱۷-۱۱۸٫
[۷] – شیخ صدوق؛ ثواب الاعمال، قم، انتشارات شریف رضی، ۱۳۴۴ش.، ص۱۶۰ و سید بن طاوس؛ اللهوف، تهران، جهان، ۱۳۴۸ش، ص۱۱٫
[۸] – شیخ صدوق؛ ثواب الاعمال، پیشین، ص ۸۳؛ ابن قولویه، پیشین، ص۱۰۰ و سید بن طاووس؛ لهوف، پیشین، ص۹٫
[۹] -شیخ صدوق؛ عیون اخبار الرضا علیه‌السلام، قم، جهان، ۱۳۷۸ش.، ج۱، صص۲۹۹-۳۰۰؛ سید بن طاوس؛ اقبال الاعمال، پیشین، صص۵۴۴- ۵۴۵ و البحرانی، پیشین، صص۵۳۸-۵۳۹٫
[۱۰] – الکشی، پیشین، ص۲۸۹؛ البحرانی، پیشین، ص۵۴۱ و عاملی، شیخ حر؛ وسائل الشیعه، قم، آل­البیت علیه‌السلام، ۱۴۰۹، ج۱۴، صص۵۹۳-۵۹۴٫
[۱۱] -ابن­شهرآشوب؛ مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.، ج۴، صص۳۱۸-۳۱۹؛ محدث نوری؛ مستدرک الوسائل، قم، آل البیت علیه‌السلام، ۱۴۰۸، ج۱۰، ص۳۸۷ و البروجردی، پیشین، ج۱۲، صص۵۶۷-۵۶۸٫
[۱۲] -ابن­قولویه، پیشین، ص۲۶۴؛ البحرانی، پیشین، ص۳۶۴ و محدث نوری، پیشین، ج۱۰، ص۳۲۵٫
[۱۳] -کلینی، پیشین، ص۵۸۹؛ شیخ طوسی؛ تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.، ج۶، صص۷۴-۷۵؛ سید بن طاووس؛ فلاح السائل، قم، دفتر تبلیغات، بی­تا، ص۲۲۴ و شیخ حر، پیشین، ج۱۴، ص۵۲۳؛.
[۱۴] -کلینی، پیشین، ص۵۸۹؛ ابن قولویه، پیشین، ص۲۸۲؛ شیخ طوسی؛ التهذیب، پیشین، ص۷۵ و راوندی، قطب­الدین؛ الدعوات، قم، مدرسه امام مهدی(عج)، ۱۴۰۷، ص۱۸۷٫
[۱۵] -شیخ طوسی؛ مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱، ص۷۳۲ و طبرسی، حسن بن فضل؛ مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲، ص۳۰۲٫
[۱۶] -کلینی، پیشین، ج۶، ص۲۴؛ شیخ مفید؛ المزار، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳، ص۱۴۴؛ محمد بن المشهدی؛ المزار، تحقیق جواد القیومی الاصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹، ص۳۶۲؛ ابن­قولویه، پیشین، ص۲۷۸ و شیخ طوسی؛ التهذیب، پیشین،ج۶، ص۷۴٫
[۱۷] -شیخ مفید؛ المزار، پیشین، ص۲۶؛ ابن­قولویه، پیشین، ص۱۲۱ و شعیری، پیشین، ص۲۳٫
[۱۸] -شیخ حر، پیشین، ج۱۴، ص۴۲۴٫
[۱۹] – ابن­قولویه، پیشین، صص۱۱۶-۱۱۷؛ مجلسی، پیشین، ج۹۸، ص۸ و محدث نوری، پیشین، ج۱۰، ص۲۳۱٫
[۲۰] -کلینی، پیشین، ج۴، ص۵۸۲؛ شیخ صدوق؛ من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۳، ج۲، ص۵۸۱؛ شعیری، پیشین، ص۲۴ و محمد بن المشهدی؛ پیشین، ص۳۲۶٫

خبرنامه آرمان مهدویت

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*